1) مجموعه خوچکو

مجموعه‏اى است خطى از 33 تعزيه نامه که هم اينک در کتابخانه ملى پاريس نگهدارى مى‏شود . بر روى نخستين صفحه اين مجموعه عنوان «جنگ شهادت» نقش بسته است. اين مجموعه در هفتم ژانويه سال 1878 م به کتابخانه وارد و ثبت شده است. دارنده قبلى و سفارش دهنده تهيه آن در ايران الکساندر ادمون خوچکو ـ شاعر، ديپلمات و نخستين ايرانشناس لهستانى بود که چندى نايب سفارت روسيه در تهران بود و سپس به عنوان نايب کنسول به رشت رفت. در 1840 م استعفا کرد و به فرانسه رفت و پس از انجام کارهاى فرهنگستانى مختلف در 87 سالگى در همانجا درگذشت. وى که زبان فارسى را بسيار خوب مى‏دانست و به واقع، نخستين ايرانشناس متخصص فرهنگ عوام (فولکور) بود، در سال 1877 م فهرست اين 33 تعزيه‏نامه را در کتابى به نام نمايش ايرانى به همراه ترجمه‏اى از پنج تعزيه‏نامه جنگ شهادت به چاپ رساند. مجلس بيست و چهارم را شارل ويروللو به سال 1927 م و مجلس هجدهم را کشيشى به نام روبر هانرى دوژنه‏ره در 1949 م ترجمه و چاپ کردند. با در نظرگرفتن تاريخ استعفاى خوچکو مى‏توان فهميد که وى اين مجموعه را بايد پيش از اين سال، يعنى در سالهاى خدمتش در ايران و بى‏گمان در دوره هشت ساله ميان 1833 م تا 1840 م يعنى اواخر دوره فرمانروايى فتحعلى شاه و اوايل عصر محمد شاه قاجار تهيه کرده باشد. اما آنچه مسلم‏تر است اين است که، به هر حال، اين تعزيه‏نامه‏هاى سى و سه‏گانه بايد پيش از اين دوره در عصر فتحعلى شاه (1212 ـ 1250 ق) سروده و اجرا شده باشند. خوچکو از فروشنده اين کتاب نيز در مقدمه نمايش ايرانى نام مى‏برد و مى‏گويد «حسين على خان خواجه که مدير نمايش دربار است و اين تعزيه نامه‏ها را به من فروخته، به عنوان سراينده و مؤلف اين تعزيه‏نامه نيز شهرت دارد و اگر خود آنها را نسروده باشد، بى‏شک در ويراستن بعضى از آنها دست داشته است» . از اين سى و سه تعزيه‏نامه که به گمان خوچکو از همه مجموعه‏هاى ديگرى که وى مى‏شناخته کامل‏تر است، پنج تعزيه نامه دوبار آمده است، يعنى شمار مجالس آن در واقع از بيست و هشت بيشتر نيست. از همين جا مى‏توان فهميد که شمار مجالس رايج و معمول آن روزگار بسى بيش از اينها نبوده و مثلا نمى‏توانسته به دو يا سه برابر اين تعداد برسد. اگر چه پيتر چلکووسکى در مقاله خود، «از نمايش دينى تا نمايش ملى» ، در بررسى تعزيه‏نامه‏هاى اين مجموعه مى‏نويسد «از مشخصات تعزيه‏هاى اين دوره يکنواختى، حرکت اندک، و وجود تک خوانى [مونولوگ‏] طولانى و زياد و صحنه‏هاى وداع پى در پى و خسته‏کننده است و مى‏توان گفت که در مجموعه خوچکو پيش واقعه به چشم نمى‏خورد ...» ، با اين همه، به تحقيق، متنى قديمى‏تر از تعزيه‏هاى اين مجموعه به دست نيامد، و ارزش آن نيز در همين قدمت است.

فهرست تعزيه‏نامه‏هاى خوچکو به ترتيبى که در مجموعه وى آمده بدين شرح است :

1) خبر آوردن جبرئيل بر پيغمبر (ص) که امام حسن (ع) از زهر شهيد شود و امام حسين (ع) را در کربلا به ستم شهيد کنند؛ 2) وفات پيغمبر (ص) ؛ 3) غصب نمودن عمر باغ فدک را؛ 4) وفات فاطمه عليها سلام؛ 5) وفات حضرت امير (ع) ؛ 6) شهادت امام حسن (ع) ؛ 7 ) شهادت حضرت امام حسين (ع) ؛ 8) رفتن مسلم بن عقيل به کوفه؛ 9) شهادت طفلان مسلم؛ 10) شهادت طفلان ؛ 11) حرکت امام حسين (ع) از مدينه طيبه به کوفه خراب؛ 12) آمدن حر سر راه حضرت (ع) ؛ 13) ورود حر سر راه حضرت امام (ع) ؛ 14) راه گم کردن امام حسين ( ع) ؛ 15) ايضا راه گم کردن؛ 17) شهادت حضرت عباس، برادر امام حسين (ع) ؛ 18) شهادت على اکبر پسر ارشد امام حسين (ع) ؛ 19) شهادت قاسم بن حسن برادر زاده امام حسين ( ع) ؛ 20) شهادت طفلان زينب خاتون خواهر امام حسين (ع) ؛ 21) گل فرستادن فاطمه صغرى دختر امام حسين (ع) از مدينه به کربلا؛ 22) کتاب نوشتن فاطمه صغرى دختر امام حسين ( ع) به پدر بزرگوار؛ 23) شهادت على اصغر طفل شيرخوار امام حسين (ع) ؛ 24) شهادت حضرت امام حسين (ع) ؛ 25) آمدن پيغمبران بر سر نعش امام حسين (ع) ؛ 26) آب آوردن زنان بنى‏اسد جهت اهل بيت امام حسين بعد از شهادت امام حسين (ع) ؛ 27) رفتن سکينه به مجلس ابن سعد براى گرفتن اجازه دفن اجساد شهيدان (اين تعزيه‏نامه در متن فارسى عنوان ندارد ـ عنوان مزبور از روى فهرست فرانسوى مندرج در کتاب نمايش ايرانى ترجمه شده؛ 28) مجلس غارت خيمه‏گاه امام حسين (ع) ؛ 29) مجلس خطيب وليد؛ 30) مجلس ديران فرنگى؛ 31) دفن کردن جماعت بنى اسد شهدا را؛ 32) ايضا مجلس ديرانى فرنگى؛ 33) خبر فرستادن خاندان امام حسين (ع) به مدينه (اين تعزيه‏نامه در متن فارسى عنوان ندارد . عنوان آن از روى فهرست فرانسوى کتاب نمايش ايرانى ترجمه شد.

2) مجموعه پلى

مجموعه‏اى است از سى و هفت مجلس تعزيه، که به کوشش سرهنگ سرلوئيس پلى ـ کارگزار دولت انگلستان در جنوب ايران ـ فراهم آمده است. پلى که از سال 1241 ق / 1862 م يازده سالى را در بندر بوشهر گذراند، به گفته چلکووسکى چندان از نمايشهاى محرم ) تعزيه) متأثر گشت که هر سى و هفت مجلسى را که از قرار معلوم شفاها شنيده و ضبط کرده بود، به انگلستان گردانيد و آنها را پايه نگارش کتابى قرار داد با نام تعزيه حسن و حسين که به سال 1879م در لندن انتشار يافت و چندى پيش نيز بار ديگر به چاپ رسيد. اين مجموعه که صورت فارسى تعزيه‏نامه‏ها در آن به چشم نمى‏خورد، در مقايسه با مجموعه خوچکو ـ که به چهل سال پيش تعلق دارد ـ از موضوعات گسترده‏اى برخوردار است. بدين معنى که مجالس آن از هنگامى که شهادت براى امام حسين (ع) مقدر مى‏شود تا روز رستخيز را ـ که حضرت از سوگواران خود شفاعت مى‏کند ـ در بر دارد.

2) مجموعه پلى

مجموعه‏اى است از سى و هفت مجلس تعزيه، که به کوشش سرهنگ سرلوئيس پلى ـ کارگزار دولت انگلستان در جنوب ايران ـ فراهم آمده است. پلى که از سال 1241 ق / 1862 م يازده سالى را در بندر بوشهر گذراند، به گفته چلکووسکى چندان از نمايشهاى محرم ) تعزيه) متأثر گشت که هر سى و هفت مجلسى را که از قرار معلوم شفاها شنيده و ضبط کرده بود، به انگلستان گردانيد و آنها را پايه نگارش کتابى قرار داد با نام تعزيه حسن و حسين که به سال 1879م در لندن انتشار يافت و چندى پيش نيز بار ديگر به چاپ رسيد. اين مجموعه که صورت فارسى تعزيه‏نامه‏ها در آن به چشم نمى‏خورد، در مقايسه با مجموعه خوچکو ـ که به چهل سال پيش تعلق دارد ـ از موضوعات گسترده‏اى برخوردار است. بدين معنى که مجالس آن از هنگامى که شهادت براى امام حسين (ع) مقدر مى‏شود تا روز رستخيز را ـ که حضرت از سوگواران خود شفاعت مى‏کند ـ در بر دارد.

ادامه مطلب...

فرا رسیدن سال جدید را به همه ی بازدید کنندگان تبریک عرض کرده و پیشا پیش فرارسیدن ایام سوگواری بانوی دو عالم حضرت فاطمه ی زهرا را تسلیت عرض می کنم.

همه ي نشانه ها گواه بر اين است که از ابتداي شکل گيري هنر تعزيه در قالب نمايش موزيکال، چارچوب اصلي موسيقي آن، متکي به اصلي ترين الحان شناخته شده ي موسيقي رديفي ايران يا موسيقي به اصطلاح دستگاهي بوده است. اين که چرا و چگونه اين نوع موسيقي يعني موسيقي رسمي يکي از وجوه سه گانه ي ساختار موسيقايي اين هنر را تشکيل داده، در حال حاضر براي همه ي پژوهشگران و صاحب نظران موضوعي روشن و پذيرفته است.

همه ي نشانه ها گواه بر اين است که از ابتداي شکل گيري هنر تعزيه در قالب نمايش موزيکال، چارچوب اصلي موسيقي آن، متکي به اصلي ترين الحان شناخته شده ي موسيقي رديفي ايران يا موسيقي به اصطلاح دستگاهي بوده است. اين که چرا و چگونه اين نوع موسيقي يعني موسيقي رسمي يکي از وجوه سه گانه ي ساختار موسيقايي اين هنر را تشکيل داده، در حال حاضر براي همه ي پژوهشگران و صاحب نظران موضوعي روشن و پذيرفته است.

گرد هم آيي شاخص ترين هنرمندان و خوانندگان در پايتخت به منظور سامان بخشي و کلاسه نمودن موسيقي ايران و هم زماني اين مهم با رشد، تکامل و عموميت تعزيه، دليل موجهي در سود جستن هنرمندان تعزيه از اين نوع موسيقي ست. اندک منابع در دسترس گواهي مي دهند، خوش آوازترين هنرمندان کشور، مجريان اوليه ي تعزيه بوده اند. بايد گفت اساسا پيش از آن که تعزيه از ويژگي ها و شگردهاي نمايشي سود ببرد، مضامين آن به صورت شعر و آواز بيان مي شده است. نگاهي به آيين ها و مناسک شيعي، به خصوص آوازهاي وذهبي ايرانيان در مراسم و مکان هاي مختلف براين مسئله دلالت دارد. روضه خوان ها، نوحه خوان ها، مرثيه خوان ها، دراويش دوره گرد و مولودي خوان ها اولين کساني هستند که بدون کمک و ابزار و ادوات موسيقي براي مردم کوچه و بازار آوازهايي را در مدح اولياء و انبياء مي خوانده اند. در همين رابطه بازبيني و مرور نسخه هاي قديمي تعزيه آشکار مي سازد که در ابتداي رواج اين هنر، آوازخوانان برجسته در برابر هم قرار گرفته و تقريبا به گونه اي صامت، اشعار و ديالوگ هاي مربوط به تعزيه را به صورت آوازي ادا مي نموده اند. اين روش در آغاز ظهور تعزيه و قبل از يافتن فرم هاي پيچيده و دخالت حالات نمايشي امري منطقي است.

دکتر عنايت الله شهيدي نيز بر ساختار مسلط آوازي ( و نه نمايشي ) تعزيه ها در بدو پيدايش آن تأکيد ورزيده و مي نويسد: « اين پديده در جريان تکامل خود از شبيه خواني محض به نمايشي مفصل و پيچيده، پيرايه هاي قابل ملاحظه اي به خود گرفت. از کيفيت اپرا گونه ي آن کاسته شد و به جنبه هاي تئاتري و نمايشي آن افزوده گشت. »

توجه ريشه اي در ساختمان اولين نمونه هاي داستاني نسخ موجود تعزيه در برخي منابع قديمي تر مانند روضة الشهدا نشان دهنده ي اين نکته است که اشعار سروده شده و سير داستاني آن ها قبل از اين که اهدافي نمايشي را دنبال نمايد، عمدتا جهت مکالمات شعري و مشاعره ي آوازي مورد نظر بوده است.

بررسي نسخه هاي قديمي به آساني معلوم مي دارد که اساسا اين حجم عظيم اشعار در يک نسخه در صورتي که بخواهد تمام و کمال با هنر نمايش همراه شود، از نظر زمان اجرا، نه تنها دشوار بلکه تقريبا ناممکن است. بررسي نسخه هاي کاشي مجلس حضرت ابوالفضل(ع) که داستان آن با کمک نزديک به شش صد بيت شعر تدوين شده است، نشان دهنده ي شکل و ماهيت آوازي مجالس ابتدايي تعزيه است.

از اواسط دوره ي قاجار با حضور صاحب نام ترين آوازخوانان در پايتخت و جذب آنان جهت اجراي تعزيه تأکيدي مجدد بر اين موضوع است که در ابتداي امر، لحن خوش و آواز مقدم بر هنر نمايش بوده است. بايد گفت، تقريبا ما فاقد سندي هستيم که بتواند به گونه اي شفاف و صريح، فرم اجرايي و آوازي ابتدايي ترين اشکال و نوع آوازهاي عزاداري شيعيان در دوره ي صفويه را روشن سازد. حتي سفرنامه نويسان اين دوره نيز به غير از اشارات مختصري که به طور کلي درباره ي دسته ها و گروه هاي عزاداري داشته اند، از نوع موسيقي آن ها سخني به ميان نياورده اند. اما جذب خوانندگان موسيقي سنتي و تشويق وترغيب آنان ازسوي دربار درجهت اجراي تعزيه ها علاوه بر تأثير ونفوذ قابل ملاحظه ي مجالس سوگ در اذهان عمومي به ساختار موسيقي تعزيه نيز تشخص آشکاري بخشيد. آگاهي اين هنرمندان زبده بر الحان موسيقي رديفي و استفاده ي مستمر از اين گونه نغمات در مجالس تعزيه، هويت و ساختار موسيقي تعزيه را پايه ريزي نمود. 

ادامه مطلب...

يکي از خطراتي که هنر شبيه خواني را تهديد مي کند و مي تواند آن را از اصالت بياندازد بدعت هايي است که توسط برخي شبيه خوانان گذاشته مي شود، خواه اين بدعت توسط يک شبيه خوان حرفه اي وارد تعزيه شود، خواه از سر ناآگاهي توسط يک تعزيه خوان تازه کار.

يکي از ويژگي هاي نمايش سنتي آييني از جمله تعزيه و شبيه خواني، قراردادي بودن اجراي اين گونه از نمايش است. همان گونه که نوشتن «شبيه نامه» شيوه و روشي خاص دارد و تنظيم يک مجلس براي اجرا به طريقه ي خاصي انجام مي گيرد و مجموعه ي گفتار هر يک از شخصيت هاي تعزيه در يک دفترچه ي کوچک به عنوان نسخه يا فرد نوشته مي شود و مجلس به ترتيبي که در نسخه ي فهرست آمده به اجرا در مي آيد. به تماشا گزاردن تعزيه نيز راه و رسم خاص خود را دارد و علي رغم نمايشي بودن با تئاتري که در صحنه اجرا مي شود در روش اجرا متفاوت است.

يکي از بدعت هايي که در برخي تعزيه خواني ها ديده مي شود، واقع گرايي است. بدين معني که شبيه گردان و شبيه خوان سعي دارند مثل يک تئاتر واقع گرا براي تعزيه دکور بزنند و صحنه آرايي واقع گرايانه داشته باشند چنان که في المثل به جاي قرار دادن يک تشت آب به نشانه ي رود فرات، يک نخلستان درست مي کنند و نهر آبي از ميان آن جاري مي کنند تا بيشتر شبيه کنار شط فرات باشد. غافل از اين که هر کاري بکنيم باز هم داريم نمايش مي دهيم، منتهي با اين گونه تلاش ها فقط مي توانيم شيوه ي صحنه آرايي تعزيه را از حالت قراردادي و اصالت بيرون بياوريم وگرنه تحت هر شرايطي تماشاگر تعزيه مي داند که به تماشاي يک نمايش آييني نشسته است و آن که «امام»

مي خواند في المثل «مرحوم رسولی»است، وآن که شبیه شمر است      «مرحوم میرکی »است.

ادامه مطلب...

شمر، ابن سعد، ازرق و چهار فرزندش.

نسخه شمر(لعن)

ساقی هلال باده تو در پیچ و تاب کن

دور فلک درنگ ندارد شتاب کن

ساقی نقاب از رخ خاتون خم بگیر

خون در روان سلسله ی بوتراب کن

-----------------

مصلحت امشب چه باشد ابن سعد نامور

کرده ای با چنگ و بربط آشنا آهنگ را

گاه مستی گه خماری گاه هوشی گاه خواب

داده ای بر باد زین رفتار نام و ننگ را

پیری و مستی جوانی را ز سر بگرفته ای

گرچه می از دل زداید او غبار و زنگ را

وه چه فارق بال بنشستی امیرا بر سریر

خیز و در زین کش سمند تیز ابلق تنگ را

-----------------

بستم کمر به قتل حسین شاه انما

موزک چنان بزن که جهان را خراب کن

من ز بغض حسین کباب شدم

-----------------

من حسین را کنم ز کینه شهید

-----------------

حیف اکبر که رفت از دنیا

-----------------

خنگ زرین لجام پیش آرید

-----------------

ای لنگر نه رواق اعظم شاها

ای باعث آبروی عالم شاها

از طرف وجود تو جهان شد موجود

از بود تو بود بود عالم شاها

از شرق الی غرب شود کن فیکون

گرر دیده خود نهی تو بر هم شاها

چون برگ خزان بریزد از تن سر خصم

گر دست زنی به تیغ خم خم شاها

فرمان دهی ار به قاسم آن بچه غزال

از صولت او شیر کند رم شاها

تا کی به درون خیمه گه بنشینی

تا چند خوری ز بیکسی غم شاها

امید ره نجات باشد به دو چیز

لطف تو و نطق میر ماتم شاها

برکنده باد دیده بد خواه روزگار

هل من مبارز ای خلف شیر کردگار

-----------------

کوکب تابنده نه قبه قصر ذوالجلال

-----------------

ای هویدا از رخ پاک تو نور احمدی

-----------------

کشته شد عباس و اکبر عون و فضل و جعفرت

-----------------

نی دهیمت ره به یثرب نی کشیم از جنگ دست

-----------------

بر کنده باد دیده ی بد خواه روزگار

هل من مبارز ای خلف شیر کردگار

-----------------

خسرو سالار بطحا سوی میدان کن نظر

بین هجوم قوم اعدا سوی میدان کن نظر

تا به کی داری شها در خیمه گه عز و جلال

کن قدم رنجه در این میدان به اعدا کن نظر

-----------------

الا ای وهب شیر جنگی چرا

گریزان شدی جانب خیمه ها

بیا تا نبرد دلیران کنیم

در این رزم گه جنگ شیران کنیم

-----------------

بر سرش ریزید همچون مور و مار

-----------------

بر سرش ریزید ای قوم شرور

-----------------

هان به یک ضربت سرش از تن برید

ای مادر دلخون وهب چشم تو روشن

بستان سر فرزند خود از فرقه ی دشمن

-----------------

امیر لشگر امین درگاه

طلوع کرده به رزم گهماه

به عارضش بین علامت شاه

ببسته با خود جناق دلها

تبارک اله تبارک الله

-----------------

قدش صنوبر رخش منور

زتار زلفش جهان معطر

نگر به لعلش چه حوض کوثر

دو چشم مستش ز اشک غم تر

فلک ز دست دلش کشد آه

 تبارک اله تبارک الله

-----------------

که باشی ایا نوجوان دلیر

ستادی به میدان به مانند شیر

مگر از جوانی به تنگ آمدی

چو طعمه به کام نهنگ آمدی

-----------------

ای جوانی که از صلابت تو 

در نیستان دریده زهره ی شیر

می نماید که نوگل حسنی

حیفم آید شوی ذلیل و حقیر

دست بردار از حسین علی

جانب ما بیا و آب بگیر

-----------------

ایا گروه بگیرید نقد جانش را

به مرگ او بنشانید یاورانش را

-----------------

نوگل باغ حسن چند تو در پرده سرایی

لاله ی باغ حسین از چه سوی جنگ نیایی

بیا تا نبرد دلیران کنیم

در این رزم گه جنگ شیران کنیم

-----------------

قاسم تو را می شناسیم بی گفت وگو

تو از وصف خود هر چه خواهی بگو

منم شمر ملعون همان بد سیر

نهال علی را کنم بی ثمر

بگیرید دورش همه بی درنگ

نوازید از هر طرف طبل جنگ

-----------------

تمام سجح

1390

ادامه مطلب...